Yn Spaainey

Article in other languages:

This article needs an orthographic and grammatic revision.
Please don't remove this template until the article has been revised by an experienced Manx speaker.

Reino de España

Reeriaght ny Spaainey


Brattagh	Cowrey cleinney

Jarroo-raa: Plus Ultra (Ladjyn)
"Ny s'odjey er oaie"

Arrane ashoonagh: Marcha Real (Spaainish)
"Co-hooyl Reeoil"

Preeu-valley
(as y balley smoo) Madrid
40°26′ Hwoaie 3°42′ Heear

Çhengey oikoil

Spaainish

Çhengaghyn ardjynagh er enney Aranish, Bascish, Catalonish as Galeeshish

Possanyn kynneeagh 89% Spaainee, 11% possanyn mynlagh

Reiltys Deynlaghys ard-whaiylagh as Reeriaght bunraghtoil

- Ree Juan Carlos I

- Ard-vinishter José Luis Rodríguez Zapatero

Crooaght 15-oo eash

- Co-unnaneys 1469

- Unnaneys reeriagh 1516

- de facto 1716

- de jure 1812

Entreilys gys yn UO 1 Jerrey Geuree 1986

Eaghtyr

- Yn clane 504,030 km² (51-d)
195,364 mi ker

- Ushtey (%) 1.04

Earroo yn phobble

- Ooley 2007 45,200,737 (28-oo)

- Glooaght 90/km² (106-oo)
231/mi ker

LTS (CCK) Ooley 2007

- Yn clane $1.310 trillioon (11-d)

- Yn dooinney $33,700 (27-oo)

LTS (ennymagh) Ooley 2007

- Yn clane $1.439 trillioon (8-oo)

- Yn dooinney $31,471 (26-oo)

Gini (2005) 32

ALD (2005) 0.949 (ard) (13-oo)

Argid euro (€)¹ (EUR)

Traa ynnydagh CET (UTC+1)

- Souree (TTLS) CEST (UTC+2)

Coad eddyr-voggyl .es, .cat²

Coad çhellvane

+34

¹ Roish 1999: peseta ny Spaainey

² Ta .eu ymmydit myrgeddin, myrane lesh çheeraghyn elley yn Unnaneys Oarpagh. Ta .cat ymmydit ayns thallooin as y Chatalonish ayndaue.

She çheer 'syn Oarpey heear yiass ee yn Spaainey (Spaainish: España) ny Reeriaght ny Spaainey (Spaainish: Reino de España) dy oikoil. Ta'n çheer ny soie er Lieh-innys ny h-Ibeir. Ta'n çheer vooar eck caglit da'n jiass as da'n shiar liorish y Veanvooir, faagail magh joarey beg 'sy jiass liorish Gibraaltar; da'n twoaie liorish y Rank, Andorra, as Baie ny Biscaayn; as da'n jiass liorish y Cheayn Sheear as y Phortiugal. Ta thalloo ny Spaainey goaill stiagh ny h-Ellanyn Balearagh 'sy Veanvooir, ny h-Ellanyn Canaaragh 'sy Cheayn Sheear magh veih coose ny h-Affrick, as daa valley seyr 'syn Affrick Hwoaie, Ceuta as Melilla, as adsyn shen çhemmit liorish y Varoc. Ta'n Spaainey ny nah çheer smoo 'syn Unnaneys Oarpagh jei'n Rank, as ish 504,030 km² er eaghtyr.

Ta'n Spaainey ny deynlaghys ta reirit liorish reiltys parlamaidagh fo reeriaght vunraghtoil. T'ee ny çheer lhiasit lesh y nuyoo tarmaynys smoo 'sy theihll rere LTS ennymagh. Ta'n çheer ny h-oltey jeh ny h-Ashoonyn Unnaneysit, yn Unnaneys Oarpagh, RCAH, RCTL, as RTT (WTO).

Çheeroaylleeaght

Ard-art: Çheeroaylleeaght ny Spaainey

Pairk Ashoonagh Caldera de Taburiente ayns ny h-Ellanyn Canaaragh.

Ta'n Spaainey ny 51-d çheer smoo er y theihll as ish 504,782 km² (195,884 mi²) er eaghtyr. T'ee begnagh 47,000 km² ny sloo na'n Rank as 81,000 km² ny smoo na'n steat Americaanagh California.

Er y çheu heear, ta'n Spaainey çhemmit liorish y Phortiugal, da'n jiass t'ee çhemmit liorish Gibraaltar (thalloo harrish mooir Goaldagh) as liorish y Varoc trooid ny baljyn eck 'syn Affrick Hwoaie (Ceuta as Melilla). 'Sy niar hwoaie, rish ny Sleityn Pyreanagh, t'ee çhemmit liorish y Rank as y phrinsaght veg Andorra. Chammah lesh shen, ta'n çheer goaill stiagh ny h-Ellanyn Balearagh 'sy Veanvooir, ny h-Ellanyn Canaaragh 'sy Cheayn Sheear as ram ellanyn neu-chummaltit er çheu Veanvooiragh jeh Keyllys Ghibraaltar, as yn ennym Plazas de soberanía currit orroo, lheid as Islas Chafarinas, Isla de Alborán, ny "creggyn" (peñones) jeh Vélez as Alhucemas, as Isla Perejil beg. Rish ny Sleityn Pyreanagh 'sy Chataloan, ta'n balley beg Llívia cruinnit dy lane lesh y Rank. Ta'n ellan beg Konpantzia ayns Awin Bidasoa ny cho-hiarnys Spaainagh-Frangagh.

Ta çheer vooar ny Spaainey jeant seose jeh ard-chlaareyn as rheamyn sleitoil, lheid as Sierra Nevada. Veih ny h-ardjyn shen ta ny h-awinyn Tagus, Ebro, Duero, Guadiana as Guadalquivir. Ta thallooyn rea gleayragh ry-gheddyn rish y choose, as she y thalloo rea smoo ayn na thalloo rea yn Ghuadalquivir ayns Andalucía.

Speyr

Ardjyn speyragh ny Spaainey (cha nel ny h-Ellanyn Canaaragh taishbynit er y chaart shoh).

Er coontey boayl çheeroaylleeaght as staydyn cronk-oaylleeagh ny Spaainey, ta speyr anchasley ry-gheddyn 'sy çheer; faagail magh y speyr sleitoil, foddee y çheer y rheynn magh ayns queig ardjyn:

Speyr Veanvooiragh vooarheeragh ayns ardjyn antraieagh y lieh-innys (ard-valley smoo, Madrid).
Speyr vooiragh 'sy Ghaleesh as 'sy straih slystagh faggys da Baie ny Biscaayn (ard-valley smoo, Bilbo). Ta'n ennym "Y Spaainey Ghlass" currit er yn ard shen dy mennick.
Speyr lieh-hirrym ny Veanvooiragh hirrym 'sy niar yiass (ard-valley smoo, Murcia).
Speyr Veanvooiragh 'syn ard ta sheeyney magh veih thalloo rea Andalucía rish ny cooseyn jiass as shiar dys ny Sleityn Pyreanagh, er y çheu ta lesh yn 'aarkey. Ta'n ard shen goaill stiagh Ceuta as Melilla myrgeddin (ard-valley smoo, Barcelona). Ta speyr fo-hropickagh ynnydoil ry-gheddyn ayns cooseyn Ghranada as Válaga chammah (Costa Tropical).
Speyr fo-hropickagh ayns ny h-Ellanyn Canaaragh (ard-valley smoo, Las Palmas de Gran Canaria).

Shennaghys

Yn hoghtoo eash jeig

Ayns yn hoghtoo eash jeig haink ayrnyn dy yn impiraght dy ve steatyn, ny va'ad goit rish çhengaghyn noa, lheid as ny Steatyn Unnaneyssit.

Yn nuyoo eash jeig

Va'n Spaainey rueggit rish Napoleon dy yn Rank. Hug yn Spaainey as yn Vretyn Vooar e sidooryn dy caddey yn kione çheerey.

Yn feedoo eash jeig

Phrow ennagh Spaainaghyn dy cur ayns clou deynlagh, as haink yn paainey dy ve pobblaght. Agh va caggey currit er bun rish ennagh Spaainaghyn skian yesh ayns 1936. Va'n caggey noi cummynyn, gleashaghtyn neuchommeeys, soshiallys as elley gleashaghtyn cummit seose rish sleih berçhagh, yn armee as cooid dy yn Keeill. Jei yn caggey, va ard-reillaght currit er bun as va'n pobblaght jeant ayns 1939.

Hooar yn ard-smaghteyder basse ayns 1975. Va Juan Carlos I enmyssit ree rish Franco. Agh cha ren yn ree reiltys as ard-smaghteyder. Nish ta'n Spaainey çheer deynlagh, as t'eh oltey dy yn Unnaneys Europagh.

Cohionnalyn seyr

Ard-art: Ardjyn ny Spaainey

Yn cohionnalyn as caayryn seyr.

Ta'n Spaainey rheynnit ayns 17 ardjyn. T'ad enmyssit cohionnalyn seyr (ayns spaainish Comunidades Autónomas). Ta 2 caayryn seyr neesht.

Cohionnal seyr:

Boallyn dy kiondeeaght:
- Baljyn seyrey:
  - Ceuta
  - Melilla

- Elley:

Çhengey

Ta deam ashoon ny Spaainey Spaainagh. She'n Spaainish yn çhengey oikoil. Loayr ashoon myrgeddin Bascish, Catalonish, Occitaanish as Galeeshish. T'ad coadit. Cha nel elley çhengaghyn coadit, lhied as Astoorish, Aragonish as Arabish.

Lout foshlit

Yn Sagrada Família er oie, Barcelona	Keeill aspickagh dy Burgos	Keeill aspickagh dy Seville	Yn Alhambra, Granada
Ammyr ushtey dy Segovia	Fastee dy Santa María Magdalena ayns Novelda, yn Spaainey	Thie tashtee Guggenheim, Bilbao	Antequera, ayns Málaga (yn Spaainey)
Marrey dy Cantabria	Yn Maspalomas	Glion dy Aran, Cohionnal Seyr dy yn Chatalooin	Ny Sleityn Pyreanagh

Çheeraghyn ny h-Oarpey

Albaan, yn · Andorra · Ard-valley yn Phaab · Armeain, yn¹ · Asserbajaan, yn² · Austeyr, yn · Bosnia as Herzegovina · Chassaghstaan, y² · Cheeprey, y¹ · Çheer Injil, y³ · Çhorshey, y² · Chroit, y · Clovack, y · Clovean, y · Danvarg, y³ · Eeslynn, yn · Elveeish, yn · Estaan, yn · Finnlynn · Ghermaan, y · Ghreag, y · Iddaal, yn² · Kosovo⁴ · Latvey, y · Liechtenstein · Litaan, y · Lucsemburg · Moldova · Monaco · Montenegro · Nerin · Norlynn³ · Ookraan, yn · Phobblaght Çheck, y · Pholynn, y · Phortiugal, y³ · Rank, y² · Reeriaght Unnaneyssit · Romaan, y · Roosh, y² · San Marino · Serb, y · Spaainey, y² · Toolynn, y · Turkee, y² · Ungaar, yn · Valta, y · Vassadoan, y · Velaroosh, y · Velg, y · Vulgeyr, y
¹ Ta'n çheer shoh soit dy slane 'syn Aishey Heear agh ta kianglaghyn shesh-pholitickoil eck lesh yn Oarpey. ² Ta cooid jeh'n çheer shoh soit çheumooie jeh'n Oarpey. ³ Ta croghaneyn ec y çheer shoh soit çheumooie jeh'n Oarpey. ⁴Va neuchrogheydys Chosovo soilshit magh er 17 Toshiaght Arree, 2008 as t'ee er enney ec 62 olteynyn yn AU

Çheeraghyn yn Unnaneys Oarpagh
Austeyr, yn · Cheeprey, y · Çheer Injil, y · Clovack, y · Clovean, y · Danvarg, y · Estaan, yn · Finnlynn · Ghermaan, y · Ghreag, y · Iddaal, yn · Latvey, y · Litaan, y · Lucsemburg · Nerin · Pholynn, y · Phobblaght Çheck, y · Phortiugal, y · Rank, y · Reeriaght Unnaneysit · Romaan, y · Spaainey, y · Toolynn, y · Ungaar, yn · Valta, y · Velg, y · Vulgeyr, y